Chwaraeon a hamdden yn y Gymru gynddiwydiannol

Cyn y chwyldro diwydiannol, roedd chwaraeon a hamdden yng Nghymru gan fwyaf yn ddigwyddiadau cymunedol. Roedd eu gwreiddiau mewn arferion lleol, ac roedd gweithgareddau hamdden yn cael eu llunio gan natur unig a digyfnewid cymdeithas yr adeg honno.

Roedd gemau'n aml yn rhan o'r miri ar ddiwrnodau'r Saint (er gallent barhau am wythnos), a elwid 'Gwylmabsantau', ac ar ddiwrnodau arwyddocaol eraill, fel Nadolig neu ddydd Mawrth Ynyd.

Roedd y gemau a chwaraewyd a'u rheolau'n amrywio o blwyf i blwyf, ac mae llawer ohonynt wedi diflannu heb gael eu cofnodi. Er hynny, mae rhai disgrifiadau o 'bêl-droed y werin' wedi goroesi. Maent yn cynnwys gemau poblogaidd fel 'cnapan' a'r 'bêl ddu', sy'n cael eu hystyried gan rai fel rhaglfaenwyr pêl-droed, a hefyd math o hoci o'r enw 'bando'.

Roedd y gemau hyn yn aml yn gas ac afreolus, ac yn dirywio erbyn dechrau'r 19eg ganrif, yn bennaf oherwydd y tensiwn rhwng crefydd a hamdden yng Nghymru. Erbyn diwedd y ganrif, daeth yr oes ddiwydiannol i'w gweld mewn golau mwy beirniadol a daeth yr arferion hyn yn rhan o hiraeth cyffredin am Gymru wledig wedi'i ramanteiddio.  Gwelodd ail hanner y 19eg ganrif fudiad cenedlaethol yn datblygu yng Nghymru.  Er fod rhai unigolion fel Michael D. Jones ac Emrys ap Iwan yn galw am hunan-lywodraeth genedlaethol, roedd canolbwynt y mudiad yn ddiwylliannol yn hytrach na gwleidyddol.  Un o'i gyflawniadau mwyaf parhaol oedd yr Eisteddfod Genedlaethol a sefydlwyd yn y 1860au.   

Beth ddigwyddodd nesaf?
Effaith y Chwyldro Diwydiannol

Ffynonell
Martin Johnes, A History of Sport in Wales (Caerdydd, 2005)